Poprzednicy
Dla wyjaśnienia zagadki pochodzenia Scytów musimy się cofnąć do znacznie wcześniejszego okresu w dziejach północnych wybrzeży Morza Czarnego.
 imerowie( Kimeriowie, Kimmerowie, Kimmeryjczycy)
To koczowniczy lub półkoczowniczy lud pochodzenia indoeuropejskiego. Początkowo zamieszkiwał stepy na północ od Morza Czarnego (Kubań, Krym). O ludzie tym wspomina już Homer w swojej Odysei , ale także Herodot i Strabon pisząc o kimeryjskich miastach (Kimmerik na półwyspie Kercz i Kimmeryj na Półwyspie Tamańskim). Cieśnina Kercz nazywana jest Bosforem Kimmeryjskim. Według Dionizjusza Periegetesa( koniec I- początku I w. n.e.) zamieszkiwali zachodni Kaukaz, i stepy pomiędzy Donem i Dnieprem. Trudno określić chronologiczne ramy pobytu Kimmerów nad Morzem Czarnym. Data ich pojawienia się nie jest znana, natomiast zostali stamtąd wyparci , jak się szacuje około 2 połowy VII wieku p.n.e.
W biblijnym wykazie ludów(VIIIw.p.n.e.) Kimerów określa się mianem Gimmirai, których przodkiem był niejaki Gomer. Gomer z kolei był ojcem Aszkanaza, zwanego też Aszkuzą, którym to mianem określano w biblii Scytów asyryjskich. Aszkanaz sam zaś był prawnukiem Noego. Stąd w interpretacji biblijnej Kimerowie byli "ojcami" Scytów. Prawdopodobnie w taki sposób odbiło się w Biblii wcześniejsze przybycie Kimmerów do Azji Mniejszej.
Badania potwierdzają , że w VIII wieku p.n.e. Kimerowie zasiedlali tereny na południe od Kaukazu. Zachowane listy szpiega Sargona II Aszszurrisuy, który donosi o wojnie Gamirra(Kimerów) z Urartu:
Kraina Guriania i kraina Nagiu znajdują się między krainą Urartu i krainą Gamirra. Ta ostatnia płaci daninę ludowi Urartu. Kiedy lud Urartu wyruszył przeciw krajowi Gamirra i kiedy zadano klęskę ludowi Urartu...
, oraz list Sanheriba, który donosi o tych samych wydarzeniach, zdają się potwierdzać , że w owym czasie Kimerowie stworzyli na tamtych terenach państwo osiadłe. Prawdopodobnie przesiedlali się grupowo, powoli porzucając koczowniczy tryb życia. Kimerowie podobnie jak Scytowie i inne ludy koczownicze i półkoczownicze pełnili role pośredników pomiędzy kulturami starożytnego świata.
Ówcześni historycy donoszą o wojnie jaka wybuchła pomiędzy Kimerami a Scytami, w wyniku której Kimerowie porzucili opanowane przez siebie tereny i wyruszyli do Azji Mniejszej, po drodze osiedlając się także na półwyspie bałkańskim. Być może faktycznie napływ Scytów spowodował migracje Kimerów, jednak całkiem prawdopodobna wydaje się być teza, ze Kimerowie w wyniku bratobójczej wojny , pomiędzy swoimi królami wyemigrowali wcześniej na południe organizując wyprawy łupieżcze, zanim Scytowie przywędrowali na ich tereny.
Kimerowie przebyli prawdopodobnie trasę wiodącą przez Bosfor i półwysep Bałkański, gdzie napotkali plemię Trerów i gdzie pokonali frygijskiego Midasa, o czym donosi Strabon, możliwe że także zahaczyli o Jonię i Paflagonię . W Azji Mniejszej pokonali króla Lidii Gygesa i w 630 roku p.n.e. splądrowali Sardes i opanowali znaczne tereny aż do Morza Egejskiego. W końcu VII wieku p.n.e. zostali rozbici w końcu przez wojska lidyjskie i ulegli asymilacji z tamtejszą ludnością schodząc z areny dziejów.
Z uwagi na obecność zabytków kimeryjskich w różnych kulturach wysuwa się hipotezy tożsamości bądź pokrewieństwie Kimerów z ludami kultury kobańskiej z północnego Kaukazu, kyzył- kobińskiej z Krymu, zrębowej i katakumbowej.
ultura katakumb
Obejmowała swoim zasięgiem rozległe terytorium: na północy sięgała do linii Woroneża przez Wołograd do ujścia Wołgi, wkraczając miejscami na lewy brzeg rzeki; na zachodzie granica jej opierała się o Dniepr z enklawami na prawym jego brzegu; na południu zabytki kultury katakumbowej występują w stepowej części Krymu i na północnym Kaukazie.
Kulturę katakumbową , datowaną na III i II tysiąclecie p.n.e. tworzy charakterystyczny zespół przedmiotów. Należy do tego przede wszystkim ceramika z odciśniętym ornamentem sznurowym, szpile w kształcie młoteczków; cylindryczne kościane paciorki- rozdzielacze z naszyjników , z ukośnymi, spiralnymi nacięciami, kamienne topory z przewierconym dla rękojeści otworem zdobione żłobieniami, krzemienne groty strzał wykończone powierzchniowym retuszem, noże z brązu o charakterystycznym kształcie.
Jak wskazuje sama nazwa tej kultury , charakterystycznym dla niej sposobem pochówku były groby komorowe(katakumbowe). Komorę grobową przygotowywano następująco; po wykopaniu prostokątnego lub owalnego dołu (szybu) w jednej z jego ścianek nad samym dnem ryto zazwyczaj krótki korytarzyk (dromos), zakończony owalną niszą (komorą). Ciało zmarłego wraz z niezbędnymi w życiu pozagrobowym przedmiotami wkładano do komory, wejście zaś często zasłaniano deskami lub kamieniami; szyb zasypywano , a nad nim wznoszono nasyp ziemny- kurhan.
Udowodniono , że już w pierwszej połowie II tysiąclecia p.n.e. ludy te znały kopieniaczą uprawę ziemi, o czym świadczą odkryte sierpy, kamienne rozcieracze, motyki z kości oraz znajdowane w grobach ziarna prosa i jęczmienia. Hodowano tez krowy, owe, konie i świnie.
Uczeni skłonni są przyjąć , że w tym czasie ukształtowała się już patriarchalna rodzina, do której należał podstawowy dobytek- stado.
W drugiej połowie II tysiąclecia p.n.e. rozwój ludów kultury katakumbowej został zahamowany. Na północnym Krymie, nad Morzem Azowskim i nad Dnieprem obecne było osadnictwo kultury zrębowej, przy czym uprzednio zamieszkująca te tereny ludność kultury katakumbowej uległa szybko całkowitej asymilacji. Z kolei zza Wołgi wtargnęła potężna fala plemion kultury zrębowej szybko opanowując całe terytorium katakumbowców, częściowo wypierając , a częściowo asymilując miejscową ludność.
Niewielu jest zwolenników łączenia kultury katakumb ze Scytami. Wykazuje się na pewne podobieństwa w budowie grobów. U części Scytów również występują groby komorowe. Przedstawia się też inne dowody jak np. przypadki zbieżności w kompozycji ornamentacji na naczyniach, czy charakterystyczne dla obu ludów zwyczaje skalpowania.
Większość uczonych neguje pokrewieństwo katakumbowców ze Scytami z powodu znacznej luki chronologicznej występującej między zanikiem znalezisk kultury katakumbowej a pojawieniem się Scytów.
ultura zrębowa
Kultura zrębowa, podobnie jak katakumbowa zawdzięcza swoja nazwę typowi grobu. W rejonach , gdzie po raz pierwszy została wyodrębniona charakterystycznymi dla niej pochówkami są jamy, których ścianki obudowane zostały drewniana konstrukcja zrębową. Kultura zrębowa występuje mniej więcej na tym samym terytorium co i katakumbowa, lecz ich granice nie wszędzie się pokrywają. Przedstawiciele kultury zrębowej wysunęli się nieco bardziej na zachód- znaleziska i pochówki występują po obu stronach Dniestru.
Epokę brązu, a zwłaszcza jej ostatni okres cechują liczne kontakty międzyplemienne oraz infiltracja ludnościowa na tereny sąsiadujące, zwłaszcza na stykach poszczególnych terytoriów plemiennych. Prowadziło to w efekcie to wzajemnej kulturowej i etnicznej asymilacji.
Ceramika, w której bardzo dokładnie odbijają się zarówno wszelkie zmiany etniczne jak i procesy asymilacji kulturowej, wskazują na mieszany skład plemion kultury katakumbowej i zrębowej.
Charakterystyczny pod tym względem jest grób, odkopany nad rzeką Kalmius; znaleziono w nim późno katakumbową ceramikę, typowy topór kamienny z wywierconym na rękojeść otworem, pokryty reliefowym wizerunkiem, oraz odłamki naczyń glinianych , ozdobionych charakterystycznym dla kultury zrębowej ornamentem.
Hipoteza utożsamiająca Scytów z kulturą zrębową nie jest łatwa do udowodnienia. Najwcześniejsze zabytki Scytów, różniące się znacznie od zabytków kultury zrębowej pojawiają się na terenie Nadczarnomorza w VII w. p.n.e.. tak więc pomiędzy przybyciem Scytów , a przybyciem zrębowczyków istnieje znaczna cezura chronologiczna, co wyklucza jak się wydaje ich identyczność.
Przede wszystkim istnieją różnice w obrządku grzebalnym. Budowa grobów scytyjskich wykazuje zróżnicowanie w zależności od terenów, najczęściej jednak spotykaną formą są groby komorowe, a także obszerny dół. U przedstawicieli kultury zrębowej zmarłego okładano przeważnie na lewym boku w pozycji skurczonej, z głową zwrócona na północ. U Scytów natomiast zmarły z reguły spoczywa na plecach, w pozycji wyprostowanej, z głowa zwrócona na zachód.
Sztuka użytkowa Scytów, w tym także elementy dekoracyjne uprzęży i broni i niektóre przedmioty codziennego użytku, także nie znajdują wzorców w sztuce kultury zrębowej.
W sztuce scytyjskiej rozpowszechniony był tzw. Styl animalistyczny, przedstawiający zwierzęta w półrzeczywistej, półfantastycznej postaci, najczęściej w ruchu lub walce. Ludom kultury zrębowej styl ten nie był znany. Również broń scytyjska , a zwłaszcza brązowe groty strzał , nie mają odpowiednika w kulturze zrębowej.
Istnieją jednak np. w ceramice pewne podobieństwa. Badanie stylu i ornamentyki ceramiki scytyjskiej wskazuje na zapożyczenie pewnych elementów z ceramiki ludów kultury zrębowej. Takie zmieszanie czy zapożyczenia z kultury materialnej, zwyczajów i cech obrządku grzebalnego miały miejsce w wyniku procesu asymilacji kulturowej.
Obecnie większość uczonych odrzuca hipotezę o pokrewieństwie Scytów i ludów kultury zrębowej.
|
