Rozwój, kierunki, style
ztuka scytyjska to głównie sztuka użytkowa. Pełniła jednak ona także ważną rolę symboliki plemiennej tradycji, religijną czy magiczną.
Najważniejsze ocalałe dzieła sztuki scytyjskiej to metaloplastyka, głównie wyroby jubilerskie, metalowe elementy uprzęży końskiej, broń, złote blaszki dekorujące odzież, naczynia z metali.
Oprócz tych, cieszących się wyjątkowa żywotnością i odpornością na działanie czasu przedmiotów , Scytowie wytwarzali wspaniałe aplikacje, czyli naszywki, którymi zdobiono ubrania, pokrowce na siodła, draperie na ściany domów.
Są również Scytowie twórcami jednego z najstarszych zachowanych na świecie dywanów i mistrzami tatuażu. Wszystkie te , łatwo psujące się artefakty ocalały dzięki warstwie wiecznej zmarzliny , która zakonserwowała grobowce w górach Ałtaju.
Sztuka scytyjska nie jest jednak tak jednolita jakby się wydawać mogło. Na terenie dzisiejszej Syberii dominował styl zwierzęcy, zoomorficzny, zachowały się przykłady snycerstwa, podczas gdy Scytowie Królewscy , dzięki kontaktom z koloniami greckimi, przejęli dużo cech sztuki klasycznej, zamawiając często u greckich złotników określone wyroby.
W motywach dekoracyjnych dominuje symbolika czerpana z rodowych i plemiennych tradycji i wierzeń religijnych. Umieszczenie określonych znaków lub motywów o treści religijnej miało uchronić właściciela od działania złych mocy.
ierunki w sztuce i etapy rozwoju
Sztukę scytyjską można podzielić najprościej na dwa główne style:
Realistyczny, w którym przedstawiano zwierzęta w ruchu ze szczególny podkreśleniem ich cech fizycznych; mięśni i siły ,
i styl ornamentalny, którego główną cechą było plastyczne, nienaturalne i upozowane ułożenie ciała, widoczne często w scenach walczących zwierząt, zwierząt zwiniętych w kłębek etc.
Oprócz tego można wyodrębnić także podział na styl zwierzęcy i antropomorficzny, czyli wyobrażenia zwierząt i ludzi.
Sztuka scytyjska przeszła kilka stadiów rozwoju. D.S Rajewski wyróżnił trzy okresy w sztuce scytyjskiej;
- Epoka wielkich wędrówek i wypraw do Azji Mniejszej (VIII- VII w . p.n.e.)
Pierwsza faza charakteryzuje się pojawieniem się w sztuce Scytów motywów antropomorficznych, powstałych dzięki wpływom cywilizacji Bliskiego Wschodu. Ornamenty na pochwie miecza z kurhanu Mielgunowskiego w kształcie skrzydlatych geniuszy wokół drzew i srebrny ryton z kurhanu kelermeskiego to typowe przedstawienia rodem z Mezopotamii. Na srebrnym rytonie widnieje centaur, niosący na ramieniu drzewo z widniejącym nań jeleniem.
Ten motyw spotyka się współcześnie w folklorze Osetii, gdzie motyw herosa niosącego drzewo i ciało jelenia świadczy o sile i zdolnościach fizycznych bohatera. Co ciekawe podobne motywy występują w sztuce Etrusków.
-Epoka niezależnego rozwoju(VI-V w. p.n.e.)
Ten okres wyróżnia się prawie całkowitym zanikiem motywów antropomorficznych i zastępowaniem ich stylem zwierzęcym.
Symbole zwierząt były często wykorzystywane w sztuce jako odzwierciedlenie istniejącego w świecie ludzi porządku społecznego, życia we wszystkich jego przejawach i ogółu świata natury z jej płodnością i cyklicznością śmierci i narodzin.
Sztuka zwierzęca rozwinęła się jeszcze w epoce brązu na terenach dzisiejszych Syberii i Uralu.
Był to styl bardzo schematyczny, wyobrażenia zwierząt były uproszczone, a sama sztuka pełniła funkcje totemiczne i magiczne jak drewniane rzeźby zwierząt zachowane na torfowisku Gorbunowskim, reprezentujące tzw. "kulturę sejmińską".
Z czasem wśród arystokracji plemiennej zapanowała moda na dekoracyjność, ozdobność tego stylu, a same przedmioty mają charakter amuletów.
Nosząc ozdoby w kształcie określonych zwierząt, albo tatuując ciało ich podobiznami , człowiek nabierał przymiotów , które dane zwierzę cechowały; siły, zręczności, szybkości.
Wśród ludów niescytyjskich zamieszkujących Azję południowo- wschodnią, oprócz motywów antropomorficznych i zwierzęcych występowały często dekoracje w kształcie ornamentów roślinnych, a szczególnym, symbolicznym motywem był smok.
Kultura Azji Mniejszej obfitowała w sceny heraldyczne i sceny walk drapieżników z trawożernymi.
W północnym i środkowym Kaukazie, w kulturze kobańskiej dominującymi motywami były; baran, jeleń, byk, a także zwierzęta domowe utrzymane w stylizacji heraldycznej, nieobecne natomiast stały się sceny walki i nie łączono realizmu z ornamentyką.
U ludów ugrofińskich jak tych z kultury diakowskiej realizm przedstawień był na pierwszym miejscu.
Styl ten najbardziej rozpowszechniony był u Scytów z Ałtaju, u Budynów, Scytów-oraczy, Sauromatów, w Azji Środkowej i na Kaukazie, w Persji.
Scytowie europejscy rozwinęli sztukę zdobniczą, często występują w niej gryfy, smoki, lwy, pantery, dziki, jelenie, niedźwiedzie, ptaki drapieżne.
Styl zwierzęcy rozwinięty na terenach leśno stepowych najczęściej posługuje się motywami; jelenia, kozła górskiego, barana, konia, drapieżników z przewagą kotów, ptaków, głównie drapieżnych.
Powolne zastępowanie drapieżnych ssaków ptakami jest związane z chęcią przedstawienia w sztuce sił reprezentujących świat niematerialny, istniejący równolegle do ziemskiego w niebie albo pod ziemią.(Rajewski 1985) .
Specyficznym przykładem jest tu postać gryfa, który to łączy w sobie cechy drapieżnego ptaka i lwa. Starcie gryfa ze zwierzętami symbolizującymi świat ziemski jak; jeleń, kozioł górski, koń, czy baran, to alegoryczna walka życia ze śmiercią, zmaganie żywiołów ziemi i nieba., Bóstwa Sił Natury i Boga Piorunów (lub Władcy Świata Podziemnego).
Jeleń był zwierzęciem poświeconym Wielkiej Bogini , dzięki czemu miał dla Scytów wielka wartość duchową jako totem. Ciekawym przykładem są maski końskie wykonane ze skóry w kształcie jeleniego poroża. To , że w tym układzie koń odgrywał rolę jelenia może świadczyć , że był wykorzystywany w celach religijnych. Według niektórych teorii jeleń jako święte zwierzę pełnił role medium między światem niematerialnym i ziemskim. Być może zakładając koniom maski jeleni i składając je w ofierze, Scytowie chcieli dostarczyć zmarłemu przewodników w krainie zmarłych .
Niektórzy uczeni próbują wywodzić także nazwę "Scytowie" od słowa "jeleń". Irańskie słowo, którym Persowie określali Scytów to "saka", co oznacza tyle co "gałąź" , ale może oznaczać też "róg". W języku mieszkańców Osetii "jeleń" to "sag". (Abajew).
Motyw i symbolika totemiczna jelenia występuje też w wierzeniach i sztuce Celtów ( bóg łowów i myśliwych Cernunnos) i Hetytów ( Runda, bóg na jeleniu).
Styl zoomorficzny jest odmianą stylu zwierzęcego, a jednocześnie stylem dekoracyjnym. Jest jednak na tyle specyficzny , że zostanie tu wyodrębniony.
W zoomorfizmie przedstawienie zwierzęcia odbiega od realizmu. Jego sylwetka staje się nienaturalnie wygięta, często dopasowywana kształtem do użytkowej roli przedmiotu. Dominują zakrzywienia, łuki i spirale.
Pojawiają się często hybrydy zwierzęce.
Niektóre fragmenty ciała ulęgają wyolbrzymieniu (jak np. poroże jelenia które nienaturalnie rozciąga się na długość całego ciała), inne uproszczeniu, schematycznemu zarysowaniu.
Masa mięśniowa często jest ukazana bardzo plastycznie przedstawieniem innego zwierzęcia jak na przykład na zadzie jelenia leży zwinięta w kłębek pantera.
Całe ciało zwierzęcia pokryte może być dodatkowo różnymi wzorami; rowkami, spiralami, nacięciami, inkrustacją z emalii.
Najsłynniejszymi okazami tego stylu są:
Pantera
ze Złotego kurhanu na Krymie (VII/VI w. p.n.e.), ukazana w naturalnej pozie , ale z tułowiem z płyty polichromowanej emalią.;
Pantera z kurhanu kelermeskiego, która na ogonie i łapach ma figurki zwierząt, a ucho inkrustowane różnokolorowymi trójkącikami z emalii.
Głowy gryfów z kurhanu w aule Ulskim.
Głowa potraktowana w sposób uproszczony, na sylwetce - figura kozy.
Jeleń z Kul-Oba.
Realizm przedstawienia, ale poroże wystylizowane, na kształt spiralnych loków, a na sylwetce figury gryfa, lwa i skaczącego zwierzęcia.
Naczółki końskie z Cymbałki- IV w. p.n.e.
Oko w kształcie spirali, podwinięta górna warga chowa się w paszczy wypełnionej drobnymi zębami. Ornamentalne nacięcia pokrywają całą płytkę.
Złota ryba z Witaszkowa- VI-V w. p.n.e.
To prawdopodobnie fragment okucia tarczy, wchodzący w skład skarbu scytyjskiego znalezionego na ziemiach polskich.
Na realistycznie przedstawionym ciele ryby, na skroni, dwie wygięte spirale tworzą sercowaty kształt.
Na brzuchu ryby, poniżej płetwy bocznej przedstawiono świat morza, różne gatunki ryb, delfina i syrenę.
Powyżej płetwy bocznej lew atakuje jelenia, a pantera dzika.
Ogon ryby w środkowej części stanowi wizerunek orła, a jego końce to głowy baranów. Dodatkowo całe ciało pokrywa wzór łuski.
Sztuka zwierzęca i zoomorficzna Scytów wywarła także wielki wpływ na sztukę celtycką.
- Epoka wpływów greckich( V w. p.n.e.- II w. n.e.)
Przedmioty sztuki w stylu klasycznym (greckim), stanowią pokaźną część inwentarzu kurhanowego i najbardziej rozpowszechnione były wśród Scytów Królewskich i Kallipidów.
Sztuka hellenizująca oznacza powrót do antropomorfizmu i odejście od stylu zoomorficznego na rzecz realizmu przedstawienia postaci zwierzęcia i dbałości o detale.
Doskonałym przykładem sztuki klasycznej jest waza z Czertomłyku, przedstawiająca Scytów, srebrna czara z Gajmanowej Mogiły, na której widnieją dwaj władcy scytyjscy i najwspanialszy wyrób biżuteryjny, jaki kiedykolwiek odkryto w kurhanach scytyjskich, który można porównać chyba tylko do złotej maski Tutanchamona;
Złoty pektorał z Tołstaja Mogiła.
Ten olbrzymi , ciężki artefakt to doskonały pokaz kunsztu złotników.
Pektorał składa się z 3 niepełnych okręgów, w każdym okręgu złote figurki, odlane z wielką precyzją i dbałością o detale, tworzą określone sceny. I tak :
pierwszy krąg to sceny z pasterskiego życia Scytów; udój, wyprawianie skór, oraz figurki bydła , owiec i kóz.
Drugi okrąg, wypełniony złota blachą tworzącą tło zawiera figurki ptaków, wystylizowane motywy roślinne i drobne kwiatuszki- rozetki.
Trzeci okrąg przedstawia sceny walk zwierząt. W centrum trzy pary gryfów atakują konie, po lewo dwa lwy zagryzają jelenia, a po prawo lew i pantera szarżują na dzika. Całości dopełniają dwie sceny pogoni psów za drobniejszą zwierzyną łowną.
 zeźba
Chociaż Scytowie największymi rzeźbiarzami swoich czasów z pewnością nie byli, kiedy porównać ich skromne próby w tej dziedzinie sztuki z dokonaniami na przykład Greków, to jednak zachowało się kilka artefaktów, świadczących o tym , że jednak takie próby podejmowali.
Materiałem rzeźbiarskim był głównie wapień. Początkowo rzeźba była bardzo uproszczona, schematyczna, która reprezentują tzw. "kamienne baby" czyli antropomorficzne posągi, być może spełniające jakieś funkcje magiczne, obrzędowe albo kultowe.
Na zarysowanych sylwetkach ludzkich ryto kształt broni, zwykle akinakesa.
W kurhanie jelisawietinskim odkryto płytę z wapienia z wyobrażonym na niej wizerunkiem wojownika. Wojownik ów miał prawie prostokątną w swym kształcie głowę, odznaczającą się grubo ciosanymi rysami twarzy, zarysowane kontury rąk, rytonu, sztyletu, pochwę i akinakes,gorytos i łuk a także rodzaj naszyjnika na szyi.
Druga rzeźba przechowywana jest w Muzeum Krasnodarskim, różni się ona staranniejszą obróbką powierzchni. Na rzeźbie , od ramion do pasa zaznaczono płytki pancerza. Na naramienniku widoczne są ozdoby w postaci głowy gryfa, a na samym środku, zatarty ornament. Pas zaznaczony jest w postaci nacięć, które mają imitować brązowe płytki pasa. Z przodu poniżej pasa, nieco ukośnie znajduje się akinakes ze sterczącą u góry płytką, jego rękojeść kończy się osełkowatą głowicą. Z lewej strony przedstawiony jest gorytos z wystającą górną częścią łuku. W prawej zgiętej ręce rzeźby- ryton, zagięty prawie pod kątem prostym
Innym przykładem sztuki rzeźbiarskiej, która powoli ewoluowała w stronę stylu hellenistycznego, jest relief z batem i grupą postaci. Jest to uproszczony obraz wodza, wraz z akcesoriami jego pozycji społecznej.
Relief Skylurosa i Palakosa, to jeden z nielicznych portretów królów scytyjskich. Oboje zostali uwiecznieni na koniach, starszy król bardziej wyraziście z indywidualizacją rysów twarzy. Obaj mają na sobie stożkowate czapki scytyjskie i greckie płaszcze spięte zapinką- fibulą.
Osobne miejsce zajmuje w rzeźbie scytyjskiej snycerstwo i rzeźby kościane. Drewniane elementy rzeźbione były wykorzystywane jako np. części stroju konia, jak głowa gryfa i jeleń z Pazyryka. Jednak ze względu na surowiec, zachowana ilość przykładów sztuki snycerskiej jest znikoma.
|
|
|
